Reklama

Epitafium dla Księżnej Katarzyny – Pierwszej Damy Nowej Marchii

PDFDrukujEmail

Historia - Historia Kostrzyna nad Odrą

KATARZYNA BRUNSZWICKA -1516/1518 – 1574. Pani na Kostrzynie, Dębnie i Krośnie Odrzańskim - „ Mutter Käthe „

Księżna Katarzyna Brunszwicka, małżonka margrabiego Jana z Kostrzyna była jednym z jedenaściorga dzieci i córką Henryka II Młodszego ( 1489 - 1568), księcia Brunszwicko – Lüneburskiego , który panował od 1514 aż do śmierci w 1568 roku i był uważany za ostatniego katolickiego księcia w Dolnej Saksonii oraz hrabiny Marii Wittenberskiej ( 1496-1541 ). Urodziła się, jak podają kronikarze w 1518 roku w Wolfenbütel. Pewniejszą datą urodzin jest rok 1516, ponieważ na jej epitafium umieszczonym na sarkofagu widnieje napis,że zmarła w wieku 58 lat. Jak podaje biograf margrabiego Hänfler dniem zaślubin margrabiego Jana z Katarzyną Brunszwicką był 16 maja 1537 roku. Zgodnie z układem małżeńskim zawartym jeszcze przez rodziców młodej pary ślub ten miał się odbyć 26 sierpnia 1537 roku. W dniu zawarcia związku małżeńskiego księżniczka Katarzyna miała 19 lat, a książę Jan 24 lata. Inne źródła podają daty zawarcia związku w dniach: 2 stycznia 1537, bądź 31 grudnia 1537 – Wolfenbütel. W historii naszego regionu siężna Katarzyna zapisała się jako założycielka miasta Dębna, któremu to ufundowała kościół i szpital oraz założyła tam drukarnię i małą bibliotekę, podobne fundacje poczyniła pod koniec życia w Krośnie. Kostrzyn zawdzięcza jej pierwszą aptekę i winnice ( znajdowały się na terenie dzisiejszego parku lwa przyp. J.P.). Szczególną troską otaczała uczącą się młodzież i chorych. Szpital miejski w Kostrzynie założony przez jej męża na Długim Przedmieściu otrzymał rocznie 400 guldenów, a uczniowie  gimnazjum 60 guldenów zapisanych w jej testamencie na utrzymanie tych placówek*.

katarzyna ii

Wszystkie to sprawia, że zasługuje Ona moim zdaniem na miano: PIERWSZEJ DAMY NOWEJ MARCHII. Po śmierci męża otrzymała też liczne dobra w hrabstwie Beeskow – Storkow.   U schyłku swego życia posiadała liczne posesje na terenie Starego Miasta w Kostrzynie. Na mocy swojego testamentu zapisała je na rzecz kościoła. Taką posesję numer 51 znajdującą się  przy końcu ulicy Szkolnej otrzymał jej nadworny kaznodzieja Urlich Meissner, pełniący obowiązki proboszcza i superintendenta w Krośnie.  Posesja ta zamieszkiwana była przez duchownych przez następne stulecia.. Ostatnie lata po śmierci męża spędziła w Krośnie i Dębnie. Utrzymywała liczne kontakty z ówczesnymi dworami w Europie o czym świadczy jej zachowana korespondencja, m. in. z polskimi królewnami z którymi była związana rodzinnie – macochą Zofią Jagiellonką, córka Zygmunta  I Starego i Bony Sforzy, oraz szwagierką Jadwigą Jagiellonką, żoną elektora Joachima II i bratanicą męża Jana Jadwigą, która przebywała na dworze kostrzyńskim, a później została żoną jej brata Juliusza. Ulubionym miejscem odpoczynku księżnej był klasztor w Cedyni, gdzie przebywała wraz z rodziną we wrześniu 1551 roku, a wytchnienie od zamkowego zgiełku stanowił „Letni dwór” na Krótkim Przedmieściu oraz Dębno. Z czasem, gdy księżniczki podrosły zabierane były do towarzystwa w dalekie podróże na dwory władców ościennych księstw i Europy. Często gościła w stolicy elektoratu na zamku w Cölln an der Spree.

W 1564 roku przebywała na dworze następcy tronu cesarskiego – Maksymiliana II w Norymberdze, gdzie księżniczki obdarowane zostały przez cesarza srebrnymi pucharami wysadzanymi klejnotami. Ważna rolę odgrywała księżna Katarzyna na samym dworze kostrzyńskim, który został świetnie zorganizowany przez margrabiego Jana. Znane wszystkim regulaminy, porządek dworski i liczna służba  były zapewne pod jej nadzorem, tym bardziej, że mąż odbywał częste podróże po księstwie oraz brał udział w wojnach. Bacznie nadzorowała gospodarkę swych licznych nowomarchijskich dóbr z których pozyskiwała produkty służące zaspokojeniu bieżcych potrzeb rodziny, dworu, służby i licznie przebywających tu gości. Z właściwą oprawą, godną rodu Hohenzollernów przygotowała dwie uroczystości ślubne swych córek w 1558 i 1570 roku. 13.01.1571 - W wieku 59 lat, po 36 latach rządów w księstwie zmarł małżonek Katarzyny Brunszwickiej, margrabia Jan. Jego ostatnie słowa do ukochanej małżonki brzmiały zdaniem pastora Colestinusa następująco: „Hils Gott! wie arme Leute sind wir! war' ich doch schier in Ohnmacht dahin gegangen, ach, was ist das Leben? äolor ot labor (Mühe und Arbeit). Hils Gott, daß wir selig sterben!"  w tłumaczeniu:” Boże dopomóż! Jak biednymi ludźmi jeseśmy! O, gdybym zszedł z tego świata w nieświadomości. Ach cóż to za życie. Doler et labor(łac. cierpienie i praca ). Dobry Boże, pozwól, abyśmy zmarli w Tobie”. Takie słowa podaję za  C. Buechselem, biografem margrabiego ( Erinnerung an den Markgrafen Johann von Küstrin: Ein Vortrag gehalten im Auftrage des Evangelischen Vereins zu Berlin, Berlin 1856, s. 46 ) którego cytuje Fontane w 1879). Po pogrzebie zgodnie z testamentem margrabiego i wcześniejszymi umowami księżna Katarzyna przeprowadziła się do swojej nowej rezydencji na zamku w Krośnie. Zamek krośnieński już wcześniej w historii był rezydencją znanych księżnych, m.in. św. Jadwigi Śląskiej. Po śmierci męża w 1571 roku zajmowała się porządkowaniem spraw księstwa, o czym świadczą dokumenty potwierdzające nadawanie przez nią przywilejów i praw oraz pobyty w głównych ośrodkach władzy męża, jakim był pobyt w dniu 26 września 1572 roku  na zamku w Beeskow. Często też przebywała na zamku w Storkow. W 1573 roku podejmowała na zamku w Krośnie przyszłego króla polskiego Henryka Walezego w jego podróży do Polski. Biografowie nadali jej przydomek „Mutter Kathe” („Matka Katarzyna” – tłum. J.P. ).Za życia doczekała się tylko jednego wnuka Jana Zygmunta, który urodził się w 1572 roku i został elektorem brandenburskim. Z kolei wnuczka Anna Katarzyna została królową Danii i Norwegii.  Wizerunki księżnej Katarzyny i jej małżonka margrabiego Jana uwiecznione zostały w 1556 roku na obrazie Łukasza Cranacha Starszego. Katarzyna ukazana jest również na kaflach piecowych z 1568 roku. Jej portret z terakoty znajdował się prawdopodobnie na medalionie umieszczonym w portalu ze sceną Nawrócenia św. Pawła na kostrzyńskim zamku**. Przy jej łożu przebywał Abraham Buchholzer, ewangelicki duchowny i jej kaznodzieja dworski. Abraham Buchholzer opatrzył swoją przedmową rzadki egzemplarz drzeworytu legendy Jadwigi opublikowanej w 1504 roku, który dedykował burmistrzowi, radnym i mieszczanom Krosna. Być może kapelan Katarzyny tuż przed smiercią księżnej, lub tuż po jej zgonie przypominał mieszkańcom Krosna o legendzie jej poprzedniczki na tutejszym zamku. Margrabina zmarła pomiędzy piątą, a szóstą godziną po południu w piątą niedzielę po Wielkanocy 16 maja 1574 w Krośnie Odrzańskim. Trumna z ciałem księżnej została przewieziona do Kostrzyna w asyście wojskowej. Księżna Katarzyna została pochowana obok męża księcia Jana w krypcie w kościele parafialnym na Starym Mieście w dniu 4 czerwca w piątek przed  Zielonymi Świątami. Jej epitafium na na odnalezionym wieku trumiennym z pozostałości sarkofagu zostało przetłumaczone przez Pana Ryszarda Skałbę i brzmi:

ZAWIERZYŁAM BOGU WE WSZYSTKICH MOICH SPRAWACH

1574 LATA PO NARODZINACH CHRYSTUSA,

NASZEGO PANA I ZBAWCY,

W PIĄTĄ NIEDZIELĘ PO WIELKIEJ NOCY

(VOCEM IUCUNDITATIS)

O GODZINIE PIĄTEJ NA WIECZÓR

ZMARŁA PO CHRZEŚCIJAŃSKU W BOGU

W WIEKU 58 LAT

JAŚNIE OŚWIECONA I WYSOKO URODZONA

ŚWIĘTEJ PAMIĘCI

KSIĘŻNA I BARONOWA KATARZYNA,

KSIĘŻNA BRUNŚWIKU I LÜNEBURGA,

WDOWA PO MARGRABIM JANIE BRANDENBURSKIM.

NIECH WSZECHMOGĄCY BÓG

BĘDZIE ŁASKAW DLA JEJ DUSZY

I NIECH OBDARZY JEJ KSIĄŻĘCĄ ŁASKAWOŚĆ

RADOSNYM ZMARTWYCHWSTANIEM

DO ŻYCIA WIECZNEGO

ROKU PAŃSKIEGO 1574, DNIA 16 MAJA

*Toponimia związana z Pierwszą Damą Nowej Marchii:   Katharinenhospital ( Przytułek Katarzyny ) oraz Katharinenstrasse ( ul. Katarzyny ) w Dębnie ( Neudamm ); Apteka „ Pod Złotym Lwem” na Rynku Starego Miasta w Kostrzynie – Apteka Dworska; pomnik ofiar I wojny światowej usytuowany na dawnym Placu Moltkego w Kostrzynie świadomie, a być może tylko przez przypadek nawiązał do Katarzyny Brunszwickiej protoplastki kostrzyńskiego aptekarstwa i szpitalnictwa; pomnik odsłonięto bowiem 4 lutego 1923r. w przeddzień 275 rocznicy utworzenia pierwszej apteki w mieście.

Ulica Katarzyny ( Katharinenstraße ,Ehemaliger BezirkWilmersdorf von Kurfürstendamm bis Heilbronner Straße - Katharine, Markgräfin von Brandenburg-Küstrin, geb. Prinzessin von Braunschweig, * 1518, + 16.5.1574 Crossen ).

**HERB KATARZYNY BRUNSZWICKIEJ

 

SPORZĄDZONY PRZEZ AUTORA NA PODSTAWIE WIZERUNKU PORTALU ZNAJDUJĄCEGO SIĘ NA BUDYNKU ARSENAŁU W KOSTRZYNIE, WIZERUNKU WIEKA SARKOFAGU Z KRYPTY KOŚCIOŁA FARNEGO   ORAZ OPISU OŁTARZA Z OBORZAN.

Na portalu kostrzyńskiego arsenału został umieszczony klejnot herbowy zawierający herb złożony przedstawiający znaki herbowe przodków Katarzyny pozwalający poznać fragment jej genealogii i przedstawienie związków rodzinnych księżnej. Koronę hełmu stanowił czerwony, pozłacany kołczan składający się z pęku trzech pawich piór (bądź trzech srebrnych kolumn). Niżej umieszczona była a złota sześcioramienna gwiazda,łącząca hełm z tarczą herbową. Pod gwiazdą umieszczone były dwa zwrócone ostrzami do siebie srebrne sierpy, tworzące kolejną tarczę. Tarcza składała się z dwóch pól - czerwonego i złotego, na którym znajdował się wizerunek konia w galopie( godło elektoratu Braunschweig-Lüneburg - obecnie oficjalna flaga Hanoveru) Zewnętrzną część tarczy herbowej stanowiły labry (ornament roślinny) mające kształt wielkich liści , ułożonych symetrycznie po obu stronach klejnotu obejmujące jako ornament również całą tarczę herbową.   Tarcza herbu podzielona była na 4 pola : czteropolowa tarcza zawierająca w lewym górnym rogu herb księstwa Braunschweig( na czerwonej tarczy dwa złote kroczące lwy ); prawym górnym księstwa Lüneburg ( niebieski lew na złoty tle wysadzonym dodatkowo czerwonymi sercami ); lewym dolnym hrabstwa Everstein (srebrny lew w złotej koronie i czerwonymi szponami i językiem na niebieskim tle) i prawym dolnym hrabstwa Homburg ( złoty lew na czerwonym polu otoczonym niebiesko-srebrną szachownicą ).

źródła:

Noël Luis, Aus der Geschichte Küstrins, Berlin 1906.

Noël Luis, Die Portale im Schlosshof und das Zeughaus Portal zu Küstrin, in: Mitteilungen des Vereins für die Geschichte Berlins 1907, s.234 – 241.

Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd VII, H. 1, 4, Kreis Königsberg, Berlin 1928, s. 350, 404 oraz opracowania dr Bernharda Petera, Galerie: Photos schöner alter Wappen Nr. 646 Wappen im Weserbergland,Die Burgruine in Polle an der Weser (Burg Everstein)oraz opracowania dr Bernharda Petera, Galerie: Photos schöner alter Wappen Nr. 646 Wappen im Weserbergland,Die Burgruine in Polle an der Weser (Burg Everstein)www.dr-bernhard-peter.de/.../galerie646.htm.

Reklama
Reklama
Reklama